Đọc xứ Thanh qua đá, bia và lễ hội

Người Thanh Hóa gọi quê mình là xứ Thanh, và cái tên ấy mang theo nhiều tầng địa danh cũ. Theo loạt bài về những lần đổi tên của Báo Thanh Hóa, vùng đất này từng thuộc quận Cửu Chân thời Hán, được gọi là Ái Châu từ thời Lương và giữ tên đó qua thời Đinh, Tiền Lê. Năm 1029, dưới thời Lý Thái Tông, Ái Châu được đổi thành phủ Thanh Hóa; về sau vùng này lần lượt là lộ, trấn, xứ tùy từng triều. Năm 1831, cuộc cải cách hành chính của vua Minh Mạng đổi trấn thành tỉnh, và tỉnh Thanh Hóa có từ đó.

Có một chi tiết hay bị nói lẫn: cách đọc "Thanh Hoa" hay "Thanh Hóa". Báo Thanh Hóa ghi rằng năm 1841 vua Thiệu Trị định lại danh xưng là Thanh Hóa, coi đó là tên cổ cần giữ. Vì thế trong văn bia, địa bạ và thơ văn thời Lê – Nguyễn bạn sẽ gặp cả hai cách viết, và chữ "Ái" trong tên Ái Châu.

Về hành chính hôm nay: từ ngày 1/7/2025 Thanh Hóa không còn cấp huyện và được sắp xếp thành 166 đơn vị cấp xã, gồm 147 xã và 19 phường. Trên site này, khi nhắc một di tích, chúng tôi ghi tên xã, phường mới trước, kèm tên huyện cũ trong ngoặc, ví dụ Thành Nhà Hồ ở xã Tây Đô (Vĩnh Lộc cũ), Lam Kinh ở xã Lam Sơn (Thọ Xuân cũ).

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (tháng 10/2025), Thanh Hóa có 858 di tích đã được xếp hạng: 1 di sản văn hóa thế giới, 5 di tích quốc gia đặc biệt, 139 di tích quốc gia và 713 di tích cấp tỉnh; cùng 28 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và 8 bảo vật quốc gia. Báo Thanh Hóa tháng 5/2026 nêu tổng số di tích đã kiểm kê và xếp hạng là 1.530, tức là tính cả những di tích mới kiểm kê.

Năm di tích quốc gia đặc biệt là chỗ các nguồn không khớp nhau hoàn toàn. Danh mục của Cục Di sản văn hóa ghi các quyết định cho Thành Nhà Hồ (548/QĐ-TTg, 10/5/2012), Khu di tích Bà Triệu (2408/QĐ-TTg, 31/12/2014), hang Con Moong (2367/QĐ-TTg, 23/12/2015) và đền thờ Lê Hoàn (1820/QĐ-TTg, 24/12/2018); trang của Cục về Lam Kinh ghi Quyết định 1419/QĐ-TTg ngày 27/9/2012. Bài của Báo Thanh Hóa năm 2026 lại kể Hàm Rồng trong nhóm năm di tích đặc biệt thay cho hang Con Moong.

Mỗi trang di tích trên dulichxuthanh.com đi theo cùng một trình tự: nơi đó là gì và thuộc lớp lịch sử nào, ai đã dựng nên nó, hiện còn lại gì, giới nghiên cứu đã tìm thấy gì, rồi mới đến một mục ngắn "đến xem thế nào". Chúng tôi không bán tour, không bán vé và không xếp lịch ăn ở; phần đó thuộc về các cẩm nang du lịch thực dụng.

Mọi con số dễ cũ, như giá vé, giờ mở cửa, ngày lễ hội năm nay, đều có dòng nguồn và ngày đối chiếu ở cuối mục. Khi hai nguồn chính thống ghi khác nhau, chẳng hạn năm Bà Triệu khởi nghĩa là 247 hay 248, chúng tôi ghi cả hai và nói rõ vì sao chọn một cách viết. Nếu bạn thấy một dữ kiện đã cũ hoặc có tư liệu gia phả, văn bia muốn góp, hãy viết cho ban biên tập qua trang liên hệ; cách chúng tôi làm việc có ở trang giới thiệu.