Dân ca, diễn xướng xứ Thanh

Sông Mã từng là đường vận tải chính của xứ Thanh, và hò sông Mã là tiếng của những người chống đò trên đó. Nhân Dân (2018) ghi hò có 13 làn điệu, mỗi điệu một sắc thái, gắn với từng lúc của chuyến đò: rời bến, vượt ghềnh, xuôi về an toàn. Người hát xưa là "các cụ trai đò" vượt những khúc sông dữ.

Hò sông Mã chưa có trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — chúng tôi không tìm thấy quyết định nào tới tháng 9/2026. Việc giữ điệu hò dựa vào câu lạc bộ và chi hội bảo tồn ca trù và hò sông Mã; bài năm 2018 nhắc lớp truyền dạy ở vùng Hà Trung, bên sông Lèn — một nhánh của sông Mã — và những người hát như ông Nguyễn Văn Long, bà Trần Thị Huệ. Bài báo cũng nói thẳng nỗi lo: lớp trẻ ít theo, kinh phí thiếu.

Cùng tên múa đèn nhưng là một di sản khác: "Múa đèn xếp chữ và hát chèo chải cổ" của làng Nhân Cao, xã Thiệu Quang, được công nhận tháng 3/2023. Mười hai cô gái mặc váy đen, áo tứ thân nâu, khăn đỏ, cầm dải lụa hồng dài chừng hai mét, vừa hát chèo chải vừa đi đội hình để xếp thành các chữ nhất, nhị, tam, tứ, ngũ. Trò diễn trong lễ hội Ngư Võng Phường từ mùng 8 đến 12 tháng Giêng, thờ Đức Thánh Cả và các vị thành hoàng.

Mo Mường

Mo là lời của thầy mo trong các nghi lễ, dài nhất là mo tang lễ; các thầy mo thuộc lòng hàng vạn câu. Ngày 20/2/2023, "Tập quán xã hội và tín ngưỡng Mo Mường" của 11 huyện miền núi Thanh Hóa (cũ) được công bố là di sản quốc gia. Tháng 3/2024, Chính phủ đồng ý trình UNESCO hồ sơ Mo Mường chung của Hòa Bình, Thanh Hóa, Ninh Bình, Phú Thọ, Sơn La, Hà Nội và Đắk Lắk (tên tỉnh lúc lập hồ sơ). Tới bản tin tháng 12/2025 của Bộ Văn hóa về 17 di sản UNESCO của Việt Nam, Mo Mường chưa có trong danh sách.

Hát Xường, hát sắc bùa, ru ún

Hát Xường là hát đối giao duyên giữa trai gái các bản vào dịp Tết, lời ứng tác ngay tại chỗ (di sản quốc gia 2019). Hát sắc bùa là hát chúc đầu năm đi từng nhà (2022). Ru ún là lời ru của người Mường (2024). Cả ba đều là lời hát của đời sống thường ngày, nên cách nghe tốt nhất là được mời vào nhà dịp Tết, không phải trên sân khấu.

Tết nhảy của người Dao

Nghi lễ Nhảng chập đáo (Tết nhảy) của người Dao quần chẹt vùng Ngọc Lặc được công nhận năm 2023. Đây là nghi lễ tín ngưỡng của dòng họ, người ngoài chỉ nên dự khi được gia chủ mời.

Về khặp của người Thái: chúng tôi chưa tìm thấy mục nào mang tên khặp Thái của Thanh Hóa trong danh mục quốc gia. Lời khặp vẫn có trong các lễ của người Thái như Kin Chiêng Boọc Mạy, xem trang lễ hội.