Thành Nhà Hồ: đọc từng khối đá của kinh đô Tây Đô

Ba bộ phận làm nên khu di sản theo hồ sơ UNESCO là thành nội, đàn tế Nam Giao và một đoạn La thành. Thành nội là phần bạn thấy trong mọi bức ảnh: bốn bức tường ốp đá khối, bốn cổng vòm cuốn, hào nước bao quanh. Đàn Nam Giao nằm ở phía nam thành nội; La thành là vòng thành đất rộng hơn, men theo núi và sông.

Điều khiến Tây Đô khác mọi tòa thành khác ở Việt Nam là cách xây. Phần lõi tường là đất đắp, khoảng 100.000 m³ đất được đào và đắp lên theo số liệu của Cục Di sản văn hóa. Mặt ngoài được ốp bằng khoảng 20.000 m³ đá vôi xanh, đẽo thành khối hình hộp, xếp chồng theo kiểu so le, mặt đá áp khít vào nhau mà không dùng vữa kết dính. Nhiều khối được đưa lên độ cao hơn 10 m.

Về trọng lượng mỗi khối, các nguồn nêu những con số khác nhau: Cục Di sản ghi đá nặng từ 10 đến 26 tấn; Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành Nhà Hồ viết "hàng chục tấn"; một số bài phổ biến chỉ nêu khối lớn nhất khoảng 20 tấn. Khi đứng dưới chân cổng Nam, hãy nhìn các khối ở hàng dưới cùng: đó là những khối lớn nhất, đặt nằm để gánh sức nặng của cả vòm.

Chính sử chép mỗi mặt tường dài 120 trượng, cao 1 trượng 2 thước; cửa Nam xây ba tầng đá, các cửa khác và nền móng cũng dùng đá; đường phố lát đá hoa văn nên gọi là Hoa Nhai. Hồ sơ UNESCO tóm lại bằng một câu: thành nội được xây bằng những khối đá vôi lớn, "một bước phát triển mới của công nghệ kiến trúc".

Bốn cổng, một hào, một vòng La thành

Bốn cổng mở theo bốn hướng, gọi là tiền, hậu, tả, hữu, đều là vòm cuốn xếp bằng đá. Cổng Nam là cổng chính, có ba cửa vòm. Bên ngoài tường là hào nước; Trung tâm Bảo tồn ghi hào rộng khoảng 90 m, đáy 52 m, sâu 6,5 m. Xa hơn nữa là La thành, vòng thành đất đắp theo địa hình, đoạn còn lại hiện cao khoảng 6 m, mặt rộng 9,2 m.

Hồ sơ UNESCO nhấn mạnh rằng các đợt khai quật đã cho thấy "một nguồn chứng cứ khảo cổ phong phú được bảo tồn dưới lòng đất". Đợt lớn gần đây nhất kéo dài từ 2019 đến 2021, do Viện Khảo cổ học và Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành Nhà Hồ thực hiện trên khoảng 25.000 m² với sáu hố khai quật. Theo VnExpress, nhóm khảo cổ xác định bốn cụm dấu tích thời Trần – Hồ gồm 20 đơn nguyên kiến trúc, cùng các cụm muộn hơn thời Lê sơ và Lê trung hưng.

Phát hiện đáng chú ý nhất là nền móng không gian chính điện và thái miếu, với cổng, hành lang và đường đi trải trên khoảng 16.000 m², bố cục theo dạng chữ Vương, chữ Nhị, chữ Công. PGS.TS Tống Trung Tín gọi đây là cuộc khai quật lớn nhất lịch sử khảo cổ học Việt Nam về diện tích, và là dấu tích chính điện cổ nhất trong lịch sử các kinh đô Việt Nam.

Năm 2026, tỉnh Thanh Hóa phê duyệt hơn 350 tỷ đồng cho dự án tu bổ. Theo Người Lao Động (18/2/2026), giai đoạn 1 (2025–2027) gồm bảo tồn và tái hiện khu nền điện Hoàng Nguyên khoảng 9.000 m², tu bổ hơn 1,4 km hào phía nam và hơn 615 m đường Hoàng Gia; giai đoạn 2 (2027–2028) dự kiến phục hồi hai công trình miếu và cầu phía Nam. Nghĩa là trong vài năm tới bạn có thể gặp công trường ở một số khu vực.

1. Đếm vòm: cổng Nam có ba cửa vòm, cửa giữa lớn nhất. Các cổng Bắc, Đông, Tây chỉ có một cửa.
2. Nhìn mạch đá: các khối xếp so le như gạch, mặt tiếp xúc được mài phẳng; không có lớp vữa giữa các khối.
3. Tìm đoạn tường lệch: một số đoạn đá bị xô, nghiêng do thời gian và rễ cây; đó là dấu hiệu tường chỉ ốp đá bên ngoài lõi đất.
4. Đi dọc mặt trong tường: phía trong là dốc đất thoai thoải, cho thấy cấu trúc tường đất ốp đá.
5. Nhìn vào giữa thành: bãi đất và ruộng là nơi từng có điện Hoàng Nguyên; dấu móng nằm dưới đất và hố khai quật.