Văn hóa – lịch sử xứ Thanh
Lễ hội · Diễn xướng
Trò Xuân Phả: năm nước lân bang trên sân nghè
Mỗi mùa xuân, sân nghè làng Xuân Phả có những người đeo mặt nạ gỗ, mặc áo thêu rồng, đội lốt voi, lốt hổ, diễn cảnh các nước láng giềng mang lễ vật đến chầu. Làng kể rằng năm điệu múa này do vua Đinh Tiên Hoàng ban tặng. Trang này đi qua truyền thuyết, từng trò, và những chỗ các nguồn còn ghi khác nhau.
- trò: Hoa Lang, Chiêm Thành, Ai Lao, Ngô Quốc, Tú Huần
- 5
- Quyết định 3247/QĐ-BVHTTDL
- 16/9/2016
- lễ hội năm Bính Ngọ
- 27–28/3/2026
Làng Xuân Phả và vị thần làng
Xuân Phả là một làng thuộc xã Xuân Trường cũ, vùng Thọ Xuân. Từ 1/7/2025, Xuân Trường cùng Xuân Hồng, Xuân Giang và thị trấn Thọ Xuân nhập thành xã Thọ Xuân. Nghè Xuân Phả thờ Thành hoàng làng, được cổng thông tin xã ghi đầy đủ là "Đại Hải Long Vương Hoàng Lang tướng quân".
Truyền thuyết làng, được Báo Thanh Hóa và Nhân Dân thuật lại, kể rằng vị thần này đã giúp vua Đinh Tiên Hoàng trong cuộc dẹp loạn mười hai sứ quân ở thế kỷ X. Thắng trận, vua mở hội tế tạ thần, phong tước cho thần, và ban cho dân làng năm điệu múa để diễn mỗi năm vào ngày hội. Bài của Sở Văn hóa Ninh Bình gọi chung năm trò là "ngũ quốc lân bang đồ tiến công" — năm nước láng giềng mang cống vật đến.
Truyền thuyết đặt gốc trò ở thời Đinh (thế kỷ X); vài bài báo viết thế kỷ IX. Cách hiểu này là của làng và của một số nhà nghiên cứu, như ông Vũ Thanh Lịch trong bài đăng trên trang Sở Văn hóa Ninh Bình, người đọc năm trò như dấu vết vị thế quốc tế của nhà nước Đại Cồ Việt. Chưa có văn bản cổ nào ghi năm ra đời của trò.
Nguồn: Tuổi Trẻ — tên gọi, trụ sở 166 xã, phường tỉnh Thanh Hóa từ 1/7/2025 (25/6/2025); Cổng thông tin xã Thọ Xuân — khai hội Xuân Phả 2026 (27/3/2026); Báo Thanh Hóa — e-magazine Đặc sắc trò Xuân Phả (13/9/2022); Nhân Dân — Nghìn năm trò diễn Xuân Phả; Sở VHTT Ninh Bình — vị thế Đại Cồ Việt qua trò diễn Xuân Phả; Báo Thanh Hóa (Văn hóa & Đời sống) — Trò diễn Xuân Phả có từ bao giờ? · đối chiếu ngày .
Năm trò, năm "nước"
Tên năm trò mà các nguồn thống nhất là Hoa Lang, Chiêm Thành, Ai Lao, Ngô Quốc và Tú Huần. Trò Tú Huần còn được gọi là Lục Hồn Nhung — một trò hai tên, không phải trò thứ sáu. Việc gắn mỗi trò với nước nào ngày nay thì còn nhiều cách hiểu.
| Trò | Được hiểu là | Nét nhận ra |
|---|---|---|
| Hoa Lang | Cao Ly (theo Sở VHTT Ninh Bình); có nguồn hiểu là Hà Lan | khoảng 17 người, cờ lụa, quạt gỗ, có con kỳ lân; trống và thanh la đệm |
| Chiêm Thành | Chăm Pa | áo đỏ thêu rồng; người diễn vừa đi theo nhịp trống vừa hát |
| Ai Lao | Vạn Tượng, vùng Lào | hóa trang hổ, voi; chỉ múa và nhạc, không hát |
| Ngô Quốc | Trung Hoa | có quan, có thầy thuốc, thầy địa lý, người bán kẹo — diễn cả nghề buôn bán |
| Tú Huần (Lục Hồn Nhung) | các tộc phương Bắc; có nguồn ghi Mông Cổ | mặt nạ gỗ cho mọi người diễn, từ trẻ nhỏ tới cụ già; trò được giữ đầy đủ nhất |
Về mặt nạ, các nguồn cũng lệch nhau: Báo Thanh Hóa (Văn hóa & Đời sống) viết ba trò Chiêm Thành, Hoa Lang, Lục Hồn Nhung phải đeo mặt nạ; Nhân Dân chỉ nói mặt nạ làm bằng da hoặc gỗ. Trang phục thêu theo màu ngũ hành, chủ yếu xanh, đỏ, vàng. Động tác được mô tả là mạnh, dứt khoát mà vẫn mềm.
Nguồn: Hội Di sản Văn hóa Việt Nam — Trò Xuân Phả: vũ điệu sân đình; Sở VHTT Ninh Bình — vị thế Đại Cồ Việt qua trò diễn Xuân Phả; Báo Thanh Hóa (Văn hóa & Đời sống) — Trò diễn Xuân Phả có từ bao giờ?; Nhân Dân — Nghìn năm trò diễn Xuân Phả; Báo Thanh Hóa — e-magazine Đặc sắc trò Xuân Phả (13/9/2022) · đối chiếu ngày .
Lễ hội năm 2026 diễn ra thế nào
Theo cổng thông tin xã Thọ Xuân, lễ hội truyền thống Xuân Phả năm 2026 diễn ra ngày 27–28/3 dương lịch, tức 9–10 tháng Hai âm lịch. Sáng 27/3 mở đầu bằng lễ rước văn, rước sắc, chiều cùng ngày là lễ cáo; ngày 28/3 là nghi lễ chính — lễ tế Thành hoàng làng. Năm điệu múa do người của sáu làng trong vùng cùng diễn.
Cổng thông tin xã (2026): 9–10 tháng Hai. Báo Thanh Hóa (2022): ngày 10 và 11. Hội Di sản Văn hóa và Báo Thanh Hóa (Văn hóa & Đời sống): 10–12. Nhân Dân: đầu tháng Hai âm lịch. Ngày chính có thể xê dịch theo năm; năm 2027 quy đổi khoảng giữa tháng 3 dương lịch.
Ngoài lễ làng, trò Xuân Phả từng được mời diễn ở Đại lễ 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội và nhiều sự kiện của tỉnh; tháng 10/2026 trò có trong Liên hoan văn nghệ dân gian dịp lễ hội Lam Kinh.
Nguồn: Cổng thông tin xã Thọ Xuân — khai hội Xuân Phả 2026 (27/3/2026); Báo Thanh Hóa — e-magazine Đặc sắc trò Xuân Phả (13/9/2022); Hội Di sản Văn hóa Việt Nam — Trò Xuân Phả: vũ điệu sân đình; Báo Thanh Hóa (Văn hóa & Đời sống) — Trò diễn Xuân Phả có từ bao giờ?; Nhân Dân — Nghìn năm trò diễn Xuân Phả; Nhân Dân — miễn vé tham quan dịp Lễ hội Lam Kinh 2026 (14/9/2026) · đối chiếu ngày .
Giữ trò: câu lạc bộ và lớp học trong trường
Trò Xuân Phả được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 3247/QĐ-BVHTTDL ngày 16/9/2016, loại nghệ thuật trình diễn dân gian. Đây là một trong hai di sản đầu tiên của Thanh Hóa trong danh mục, cùng với Pồồn Pôông được công nhận hai tháng sau.
Việc giữ trò dựa vào câu lạc bộ trong làng và các lớp dạy cho học sinh. Năm 2022, nghệ nhân Bùi Văn Hùng nói với Báo Thanh Hóa rằng địa phương mở lớp tập huấn cho học sinh ngay trong trường học. Làng coi trò là việc của cả cộng đồng, nên người diễn đổi qua các thế hệ mà trò vẫn đủ năm phần.
Nguồn: Cục Di sản văn hóa — Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; Báo Thanh Hóa — e-magazine Đặc sắc trò Xuân Phả (13/9/2022); Nhân Dân — Nghìn năm trò diễn Xuân Phả · đối chiếu ngày .
Đến xem thế nào
- Đi vào ngày lễ chính (ngày thứ hai của lễ hội) để xem đủ năm trò; ngày đầu chủ yếu là rước và cáo.
- Sân nghè không rộng. Đứng ngoài vòng diễn, không chen vào đường đi của đội rước và đội trống.
- Hỏi trước khi chụp cận người đang đeo mặt nạ trong phần lễ; phần diễn ngoài sân thì chụp thoải mái hơn.
- Kết hợp được với Lam Kinh và đền thờ Lê Hoàn trong cùng vùng Thọ Xuân; lộ trình gợi ý ở trang hành trình lịch sử.
Không hợp với ai
Người muốn xem một buổi biểu diễn có sân khấu, ghế ngồi và giờ giấc chính xác. Trò ở làng diễn theo nhịp nghi lễ, có lúc chờ lâu giữa các phần.
Nguồn: Cổng thông tin xã Thọ Xuân — khai hội Xuân Phả 2026 (27/3/2026) · đối chiếu ngày .
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi bạn đọc hay gửi
Trò Xuân Phả gồm những trò nào?
Năm trò: Hoa Lang, Chiêm Thành, Ai Lao, Ngô Quốc và Tú Huần (còn gọi là Lục Hồn Nhung).
Lễ hội Xuân Phả diễn ra khi nào?
Đầu tháng Hai âm lịch. Năm 2026 là 27–28/3 dương lịch (9–10 tháng Hai). Các nguồn khác ghi 10–11 hoặc 10–12 tháng Hai; nên xem thông báo của xã Thọ Xuân mỗi năm.
Trò Xuân Phả là di sản quốc gia từ năm nào?
Từ năm 2016, theo Quyết định 3247/QĐ-BVHTTDL ngày 16/9/2016.
Liên quan
Xem tiếp
Lễ hội · Xứ Thanh
Lễ hội
Lễ hội miền núi, lễ hội lịch sử, lễ hội làng biển: ngày âm, dương lịch 2026–2027 và cấp công nhận.
Xem hanh trinh
Lễ hội · Lịch sử
Lễ hội Lam Kinh
Nguồn gốc hai ngày giỗ, trình tự nghi lễ, lịch 2026–2027 và cách dự lễ ở Lam Kinh.
Xem hanh trinh
Lễ hội · Miền núi
Pồồn Pôông
Nghĩa tên gọi, cây bông, ông Ậu Máy, các trò diễn và nơi còn xem Pồồn Pôông.
Xem hanh trinh
Dân ca · Diễn xướng
Dân ca, diễn xướng
Hò sông Mã, ngũ trò Viên Khê, múa đèn, ca trù, Mo Mường, hát Xường: loại hình, nơi giữ và cấp công nhận.
Xem hanh trinh
Di tích quốc gia đặc biệt
Lam Kinh
Quê Lê Lợi, lăng mộ vua Lê, bia Vĩnh Lăng và chính điện phục dựng.
Xem hanh trinh
Hành trình
Hành trình lịch sử
Hai hành trình một ngày ghép di tích theo thứ tự thời gian, kèm đọc gì trước.
Xem hanh trinhBat dau
Hỏi dulichxuthanh.com về di tích, lễ hội xứ Thanh
Hỏi về di tích, lễ hội, làng nghề xứ Thanh, báo thông tin đã cũ hoặc góp tư liệu. dulichxuthanh.com không bán tour và không chuyển thông tin của bạn cho ai.