Di tích xứ Thanh theo chủ đề

Ở vùng núi đá vôi Thạch Thành cũ, phía tây bắc tỉnh, có một mái hang mà các lớp đất bên trong ghi lại hàng vạn năm người ở. Theo Cục Di sản văn hóa, hang Con Moong được khai quật lần đầu năm 1976, điều tra tổng thể 2008–2009 và khai quật lớn 2010–2015 bởi nhóm Việt – Nga. Dấu tích sớm nhất được ước tính 40.000–60.000 năm trước; giai đoạn cư trú dày đặc nhất khoảng 11.400 đến 8.000 năm trước.

Điều làm Con Moong đặc biệt là sự liên tục: trong cùng một hang có tầng văn hóa Sơn Vi, Hòa Bình – Bắc Sơn và Đa Bút, tức một chuỗi các nền văn hóa mà ở nơi khác phải ghép từ nhiều di chỉ. Bảy di tích phụ cận cũng được khai quật: hang Lai, hang Lý Chùn, hang Mang Chiêng, hang Diêm, hang Bố Giáo, hang Mộc Long và công trình đất ở núi Đầu Voi. Di tích được xếp hạng quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015.

Hàm Rồng là cụm núi đá vôi bên sông Mã ở cửa ngõ phía bắc trung tâm tỉnh, nay thuộc phường Hàm Rồng. Báo Thanh Hóa (11/2025) kể các điểm trong cụm di tích: cầu Hàm Rồng, đồi Quyết Thắng (núi Cánh Tiên), trận địa pháo đồi C4, nơi tưởng niệm các thầy cô giáo và học sinh, làng cổ Đông Sơn và Thiền viện Trúc Lâm.

Cây cầu qua ba thời

Cầu đầu tiên do người Pháp xây từ 1901 đến 1905, bị phá năm 1947 trong kháng chiến chống Pháp. Cầu mới được dựng lại từ năm 1962 với sự giúp đỡ kỹ thuật của Trung Quốc và Liên Xô, khánh thành ngày 19/5/1964, dài 160 m, rộng 17 m, đường sắt ở giữa, đường ô tô và người đi bộ hai bên. Ngày 3 và 4/4/1965, khu vực cầu trở thành nơi diễn ra một trận không kích và phòng không lớn; ngày 3/4 hằng năm địa phương kỷ niệm sự kiện này. Cầu đứng vững qua nhiều đợt ném bom, đến ngày 6/10/1972 một quả bom điều khiển bằng laser làm sập nhịp phía nam. Cầu được khôi phục sau chiến tranh.

Động Tiên Sơn

Trong lòng núi Hàm Rồng có động Tiên Sơn, được phát hiện chính thức năm 1986 và đón khách từ 1990. Theo SGGP, động dài hơn 600 m, cao trung bình khoảng 20 m, chia ba khoang: khoang chính, khoang nước có "hồ tiên" và khoang dốc. Tên động gắn với truyện nàng Bạch Tiên, con Ngọc Hoàng, xuống tắm rồi bị giấu mất đôi cánh. Các phát hiện khảo cổ trong động cho thấy người xưa đã trú ở đây khoảng 3.000–4.000 năm trước.

Đền Sòng Sơn và đền Chín Giếng, phường Quang Trung

Phường Quang Trung hiện nay lập từ các phường Bắc Sơn, Ngọc Trạo, Phú Sơn và xã Quang Trung của thị xã Bỉm Sơn cũ. Đền Sòng Sơn ở đây thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt, và được coi là nơi Mẫu hiển linh. Kiến trúc mang dáng Hậu Lê pha Nguyễn, gồm nghi môn, lầu Vọng Ngư và cầu bán nguyệt qua suối Sòng. Báo Thanh Hóa gọi đền là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia; chúng tôi chưa thấy năm của quyết định xếp hạng.

Gần đó, đền Chín Giếng thờ Cửu Thiên Huyền Nữ, dựng dưới thời vua Lê Hiển Tông (1740–1786), gắn với chín giếng nước ngầm không cạn. Lễ hội Sòng Sơn – Ba Dội diễn ra từ 24 đến 26 tháng Hai âm lịch; năm 2026 là 11–13/4 dương lịch theo kế hoạch của UBND phường Quang Trung. Nghi lễ chi tiết xem trang lễ hội xứ Thanh.

Động Từ Thức, xã Ba Đình

Ở dãy Tam Điệp phía bắc tỉnh, động Từ Thức mang tên một viên quan thời Trần thế kỷ XIV trong truyện Từ Thức gặp tiên: chàng thấy mây kết hình hoa sen gần cửa biển Thần Phù, theo vào động và gặp nàng tiên Giáng Hương. Động dài hơn 200 m, rộng hàng nghìn mét vuông, trên vách còn thơ khắc của những người từng đến như Lê Thánh Tông, Lê Quý Đôn. Động được xếp hạng di tích lịch sử và danh thắng quốc gia năm 1992.