Làng nghề xứ Thanh: đồng, cói, đá và gỗ

Làng Chè, tên chữ là Trà Đông, nằm ở xã Thiệu Trung — từ 1/7/2025 xã này rộng thêm, gồm cả Thiệu Vận, Thiệu Lý, Thiệu Viên cũ. Các bài báo đều nói nghề đã có hơn một nghìn năm. Truyền thuyết đặt gốc nghề ở thời Đinh hoặc Tiền Lê, thịnh dưới thời Lý, Trần, và gắn với một ông tổ được gọi là Nguyễn Minh Không (Lý Quốc Sư) — có nơi chép là Khổng Minh Không.

VietnamPlus mô tả cách đúc khuôn đất truyền thống qua năm bước:

1. Làm mẫu bằng sáp hoặc vật liệu mềm.
2. Làm khuôn từ đất sét trộn tro trấu và phụ gia mà mỗi nhà giữ bí quyết riêng.
3. Nấu đồng ở nhiệt độ rất cao, theo tỉ lệ hợp kim riêng của từng lò.
4. Rót đồng và để nguội — khâu phải canh thời gian chính xác nhất.
5. Hoàn thiện: đánh bóng, chạm khắc hoa văn bằng tay.

Sản phẩm là trống đồng, chuông, lư hương, tượng. Báo Thanh Hóa ghi nghệ nhân làng đã nghiên cứu và phục dựng được cách đúc trống đồng thủ công sau nhiều thế kỷ thất truyền. Năm 2018, nghề đúc đồng cổ truyền làng Chè được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Liên hệ với trống đồng cổ, xem trang văn hóa Đông Sơn.

Làng Nhồi dưới chân núi Nhồi (còn gọi An Hoạch, Nhuệ Sơn), phía nam trung tâm tỉnh lỵ; năm 2018 Báo Thanh Hóa ghi làng thuộc phường An Hoạch, năm 2023 Làng nghề Việt ghi phường An Hưng. Chúng tôi chưa đối chiếu được làng thuộc phường nào sau sắp xếp năm 2025.

Theo văn bia trong đền làng mà Làng nghề Việt dẫn, Lý Thường Kiệt đưa nghề chạm đá về Nhồi khoảng năm 1100. Đá núi Nhồi có sắc xanh, được ví như ngọc. Thời Lý, nhu cầu bia chùa làm nghề lớn lên; qua các đời Trần, Lê, Nguyễn, thợ Nhồi được kể là có góp tay ở Văn Miếu, thành Thăng Long, và ngay tại xứ Thanh là Thành Nhà Hồ, chùa Báo Ân, Lam Kinh. Những điều này là lời truyền của làng và của báo, chưa có tư liệu khảo cổ đối chiếu từng công trình.

Nghề sa sút tới khoảng năm 1980, phục hồi từ 1990. Năm 2023, làng có khoảng 60 hộ làm đá, chừng 500 lao động, phần lớn vẫn đục tay. Muốn hiểu vì sao đá xanh là vật liệu của kinh đô nhà Hồ, xem Thành Nhà Hồ.

Không phải làng nghề nào cũng còn. Lò Chum là làng gốm sành ra đời cuối thế kỷ XIX ở khu vực phường Trường Thi và Đông Hương cũ — nay đều thuộc phường Hạc Thành. Báo Thanh Hóa (2018, 2019) gọi đây là nét riêng của thị xã Thanh Hóa xưa, từng nổi tiếng với đồ gốm đa dạng, nhưng tới những năm 1980–1990 thì không còn lò. Ngày nay chỉ còn dấu tích và tên đất.

Chúng tôi chưa tìm được nguồn đáng tin nói cụ thể sản phẩm, nguyên liệu và lý do tắt lò, nên không viết thêm. Nếu gia đình bạn có ảnh, đồ gốm hay ký ức về Lò Chum, xin gửi cho ban biên tập qua trang liên hệ.

• Làng nghề là nơi sản xuất, không phải điểm tham quan có người đón. Gọi hỏi trước qua ủy ban xã hoặc người quen, nhất là khi muốn xem một mẻ đúc đồng — không phải ngày nào cũng rót.
• Ở xưởng đồng, đứng cách lò và khuôn đang rót; kim loại nóng chảy bắn tóe là tai nạn thường gặp.
• Ở xưởng đá, bụi đá rất mịn; đeo khẩu trang và không đứng sau lưng người đang đục, cắt bằng máy.
• Hỏi trước khi chụp người đang làm, và đừng cầm thử dụng cụ khi chưa được mời.
• Nếu mua, mua ngay tại xưởng và hỏi rõ món nào làm tay, món nào làm máy — hai loại khác nhau về công, không phải về tốt xấu.

Không hợp với ai

Người muốn một điểm tham quan có lối đi, bảng chỉ dẫn và giờ mở cửa: phần lớn làng nghề xứ Thanh chưa làm du lịch theo kiểu đó. Trẻ nhỏ không nên vào xưởng đồng và xưởng đá đang chạy máy.