Văn hóa Đông Sơn: một làng đặt tên cho cả một thời đại

Theo Báo Văn hóa (bài nhân 100 năm phát hiện), văn hóa Đông Sơn tồn tại khoảng từ thế kỷ VII trước Công nguyên đến thế kỷ I–II sau Công nguyên, thuộc thời đại đồ đồng chuyển sang sơ kỳ đồ sắt. Giới sử học Việt Nam coi đây là nền tảng vật chất của thời các vua Hùng và nhà nước Văn Lang – Âu Lạc.

Người Đông Sơn trồng lúa nước, đúc đồng giỏi, làm đồ trang sức bằng đá, thủy tinh và bắt đầu dùng sắt. Di vật tiêu biểu là trống đồng, thạp đồng, lưỡi cày đồng, rìu xéo lưỡi xòe, giáo, dao găm có chuôi tạc hình người. Hoa văn trên mặt trống, với ngôi sao ở tâm, vòng chim bay, người hóa trang lông chim, nhà sàn, thuyền, là nguồn tư liệu hình ảnh quý nhất về đời sống thời ấy.

Thanh Hóa là vùng dày đặc nhất: hơn 120 địa điểm khảo cổ và gần 300 trống đồng, nhiều nhất trong các tỉnh cả nước theo Báo Văn hóa. Riêng lưu vực sông Mã đã tìm thấy hơn 100 di chỉ gồm nơi cư trú, mộ táng và xưởng chế tác, theo bài của Đối thoại phát triển. Trước người Đông Sơn rất lâu, vùng đá vôi Thạch Thành đã có người sống từ hàng vạn năm trước; chuyện ấy có ở mục hang Con Moong trong trang di tích xứ Thanh.

Làng nằm bên hữu ngạn sông Mã, dưới chân núi Đông Sơn, nay thuộc phường Hàm Rồng (được lập từ các phường Thiệu Dương, Đông Cương, Nam Ngạn và Hàm Rồng cũ). Di chỉ khảo cổ học Đông Sơn được xếp hạng di tích quốc gia ngày 28/4/1962 và được công bố là điểm du lịch ngày 4/3/2019. Theo Báo Thanh Hóa, đã có sáu đợt khai quật ở đây kể từ năm 1954, tìm được trống đồng, rìu, giáo và cả khuôn đúc, chứng cứ cho thấy người xưa đúc đồng ngay tại chỗ.

Nhưng thứ khiến người ta nhớ làng lại là không gian sống. Đường làng lát gạch, những ngôi nhà trăm tuổi tường đất, mái ngói phủ rêu; bốn con ngõ mang tên Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng giao nhau ở ngõ Miếu, dẫn tới đền thờ Trịnh Thế Lợi. Trong làng còn đình Đông Sơn, chùa Đông Sơn (di tích cấp tỉnh), nhà thờ họ Nguyễn, nghè, đền Đức Thánh Cả, miếu Nhị Vị Đại Vương, và đền Lê Uy – Trần Khát Chân là di tích quốc gia.

Đi trong làng thế nào cho phải

• Đây là làng có người ở, không phải bảo tàng ngoài trời: hỏi trước khi vào sân nhà, không chụp người khi chưa xin.
• Di chỉ khảo cổ không có hố khai quật mở để xem; hiện vật ở Bảo tàng tỉnh. Nên xem bảo tàng trước, làng sau.
• Đền Dương Đình Nghệ ở làng Dương Xá, cũng thuộc phường Hàm Rồng, ghép được trong cùng buổi.
• Làng có lễ hội rước, hát chèo, vật và thi thổi cơm theo Báo Thanh Hóa; lịch cụ thể xem trang lễ hội.

Làng Đông Sơn, cầu Hàm Rồng và Bảo tàng tỉnh đều ở gần trung tâm Thanh Hóa, đi lại trong vài chục phút. Một buổi sáng đủ cho bảo tàng, làng cổ và đền Dương Đình Nghệ. Buổi trưa hè trong làng rất nóng vì ít bóng râm ở đường đê. Không hợp với ai mong thấy công trình khảo cổ mở cửa như ở Thành Nhà Hồ; ở đây phải hình dung, và bảo tàng là chìa khóa. Gợi ý ghép với Hàm Rồng có ở trang đi theo dòng lịch sử.