Lam Kinh: tông miếu của một triều đại

Lam Sơn là quê Lê Lợi, một hào trưởng vùng trung du sông Chu. Mùa xuân năm 1418, ông dựng cờ khởi nghĩa chống quân Minh; cuộc chiến kéo dài gần mười năm và kết thúc bằng thắng lợi cuối năm 1427. Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi, tức Lê Thái Tổ, lập ra nhà Hậu Lê, đặt quốc hiệu Đại Việt. Hai năm sau, năm 1430, vùng Lam Sơn được đổi tên thành Lam Kinh.

Việc đổi tên có ý nghĩa rõ ràng: Thăng Long là nơi triều đình làm việc, còn Lam Kinh là nơi gốc rễ của dòng họ, nơi đặt tông miếu và lăng mộ. Theo trang giới thiệu của khu di tích, việc xây dựng bắt đầu năm 1433; chính điện bị cháy ngay năm ấy, đến 1448–1449 vua Lê Nhân Tông cho làm lại điện miếu, và năm 1456 ba tòa điện chính được đặt tên Quang Đức, Sùng Hiếu, Diên Khánh. Các vua Lê về sau vẫn về Lam Kinh bái yết tổ tiên.

Ngày giỗ của hai người gắn với khởi nghĩa trở thành lõi của lễ hội Lam Kinh: 21 tháng Tám âm lịch giỗ Lê Lai, người được truyền rằng đã đóng giả chủ tướng để cứu Lê Lợi; 22 tháng Tám giỗ Lê Lợi. Chi tiết nghi lễ có ở trang lễ hội Lam Kinh.

Khi các nhà khảo cổ bắt đầu làm việc ở Lam Kinh, khu điện chỉ còn là nền. Cục Di sản văn hóa ghi chính điện rộng 1.645,04 m², gồm ba tòa nối nhau, còn 127 chân tảng đá; trang của khu di tích ghi con số 1.648 m² và 124 trên 138 chân cột còn lại. Bố cục ba tòa nối nhau theo hình chữ Công: tiền điện Quang Đức, trung điện Sùng Hiếu, hậu điện Diên Khánh.

Dự án tổng thể được duyệt năm 1994; các đợt tu bổ lăng mộ và công trình phụ diễn ra các năm 1995, 1996, 1998; năm 2008 phục hồi 21 m tường thành. Theo VietNamNet, sau 12 năm, tháng 4/2022 chính điện được mở cửa đón khách, nội thất và ngai thờ sơn son thếp vàng. Thái miếu có chín tòa, đến nay năm tòa đã được dựng lại.

Cần nói thẳng: chính điện bạn thấy hôm nay là công trình mới, dựng theo kết quả khảo cổ và tư liệu, không phải kiến trúc thế kỷ XV còn sót lại. Phần gốc thật nằm ở chân tảng dưới sàn, ở sân rồng với ba lối bậc, ở cầu Bạch dài 17 m bắc qua sông Ngọc, và nhất là ở các lăng và bia trên đồi.

Lam Kinh cách trung tâm Thanh Hóa khoảng 50 km về phía tây. Khoảng cách từ Hà Nội được ghi khác nhau: 150 km theo đường Hồ Chí Minh (Cổng thông tin bảo tồn thiên nhiên) hoặc khoảng 180 km nếu đi qua thành phố (Vexere). Từ Thành Nhà Hồ sang khoảng 35 km.

Vé theo thông báo tháng 2/2026: 30.000đ từ 16 tuổi, 15.000đ cho trẻ 8–15 tuổi; người cao tuổi giảm 50%. Thuyết minh 100.000đ/đoàn và xe điện 180.000–230.000đ/chuyến theo thông báo của khu di tích ngày 1/6/2023. Năm nay, Lam Kinh miễn vé từ 30/9 đến hết 3/10/2026 nhân lễ hội, tức ngay tuần tới tính từ ngày cập nhật bài; những ngày này rất đông.

Giờ mở cửa: chúng tôi chưa thấy trang chính thức nào công bố. Một trang bán vé xe (8/2025) ghi mùa hè 7:30–17:00, mùa đông 8:00–16:00 ngày thường, cuối tuần 7:00–17:00, và nghỉ thứ Hai; chúng tôi chưa xác nhận được chi tiết nghỉ thứ Hai, nên hỏi ban quản lý trước. Dành 2–3 giờ; lên các lăng phải đi bộ đường đồi. Không hợp với ngày mưa to (bậc đá trơn) hay với ai chỉ muốn xem công trình cổ nguyên gốc.