Lễ hội xứ Thanh, đọc theo mùa

Với người Thái, Mường, Dao ở phía tây tỉnh, tháng Giêng là tháng của lễ cầu mùa. Lễ thường nhỏ, gói trong một bản hay một cụm bản, do thầy mo hoặc thầy cúng chủ trì, và gắn với một biểu tượng chung: cây bông cắm giữa sân, trên treo hoa gỗ, hình con vật, nông cụ thu nhỏ.

• Lễ hội Nàng Han (người Thái) — mùng 6 tháng Giêng, xã Vạn Xuân. Công nhận di sản quốc gia năm 2023.
• Lễ hội Mường Khô — mùng 10 tháng Giêng, các làng Điền Trung, Điền Lư, Điền Quang, Điền Hạ, Điền Thượng (nay thuộc hai xã Điền Lư và Điền Quang). Công nhận năm 2023.
• Lễ hội Sết Boóc Mạy (người Thái) — mùng 10 tháng Giêng, thôn Mó 1, xã Cán Khê cũ (nay thuộc xã Xuân Du). Công nhận năm 2023, đón bằng tháng 3/2024. Lễ tạ ơn ba vị sứ trời được tin là đã dạy người Thái làm ruộng, chữa bệnh. Một số trang viết lễ này vào tháng 10 âm lịch; bản tin của Bộ ghi mùng 10 tháng Giêng.
• Lễ hội Kin Chiêng Boọc Mạy (người Thái) — năm 2026 tổ chức ngày 13 tháng Giêng (1/3 dương lịch) ở thôn Rộc Răm, xã Yên Thọ: thầy mo cúng, kể sử bản, dân bản múa quanh cây bông với khua luống, khèn, sáo.
• Lễ hội Mường Xia — năm 2026 ngày 27–28/3 dương lịch (9–10 tháng Hai âm lịch) ở bản Chung Sơn, xã Sơn Thủy, vùng biên giáp Lào. Lễ tưởng nhớ Tư Mã Hai Đào, có lễ Poọng Sần và hành trình từ Hòn Đá Vía tới chân núi Pha Dùa. Thanh tra ghi năm công nhận 2022, Dân tộc & Phát triển ghi 2023.
• Pồồn Pôông của người Mường — trò diễn quanh cây bông, xem trang riêng lễ hội Pồồn Pôông.

Dải ven biển từ Nga Sơn xuống Nghi Sơn có lịch lễ riêng, xoay quanh mùa ra khơi. Các lễ này thường rơi vào tháng Hai âm lịch, trước mùa cá nam, và có đám rước thuyền hoặc rước kiệu từ các làng chài về đền.

• Lễ hội Cầu phúc đền Độc Cước — 16 tháng Hai âm lịch (năm 2026 là 3/4), phường Sầm Sơn. Thờ thần một chân, theo truyền thuyết đã xẻ nửa thân mình để trừ giặc biển giữ làng chài. Đền được xếp hạng di tích quốc gia năm 1962; lễ hội là di sản phi vật thể quốc gia từ năm 2018. Lễ được coi như ngày mở mùa biển Sầm Sơn.
• Lễ hội Cầu ngư của xã Ngư Lộc cũ, nay là xã Vạn Lộc — 21–24 tháng Hai âm lịch (năm 2026 là 9–11/4, theo báo Nguồn Lực). Thờ Nam Hải Đại tướng quân (cá Ông); nghi lễ quan trọng nhất là rước thuyền Long Châu. Di sản quốc gia theo Quyết định 3421/QĐ-BVHTTDL ngày 11/9/2017.
• Lễ hội Mai An Tiêm — 11–12 tháng Ba âm lịch (năm 2026 là 27–28/4), xã Nga An, gắn với truyền thuyết quả dưa hấu. Năm 2026 tổ chức thành festival có chương trình nghệ thuật. Chúng tôi chưa tìm thấy quyết định đưa lễ hội này vào danh mục di sản quốc gia.

Lễ hội làng trước hết là việc của làng. Người ngoài được đón, nhưng nên nhớ mình đang đứng trong một nghi lễ, không phải xem biểu diễn.

• Giữ lối cho đoàn rước. Không chen vào đội khiêng kiệu, không chạm tay vào kiệu, long đình hay thuyền rồng khi chưa được người trong làng mời.
• Ăn mặc kín vai, gối khi vào đền, nghè, lăng; bỏ mũ khi vào nơi thờ. Ở Lam Kinh và đền Bà Triệu không leo lên bia, lăng mộ, tượng thú đá.
• Ở lễ của người Thái, Mường, Dao, hỏi trước khi chụp cận mặt thầy mo, thầy cúng; không bước qua mâm lễ, không chạm vào cây bông khi lễ chưa xong.
• Không đặt tiền lẻ lên tay tượng, vào kẽ bia hay khe đá. Nếu muốn góp, đặt vào hòm công đức.
• Lễ miền núi thường ở quy mô bản: chỗ đứng chật, không có ghế khán giả. Đi nhóm nhỏ, đứng sau người trong bản.

Khi nào không nên đi

Ngày chính hội của Lam Kinh, đền Bà Triệu, Độc Cước rất đông từ sáng sớm; người ngại chen, người đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi nên đến trước một ngày hoặc sau một ngày, khi đền vẫn mở cửa mà sân thoáng. Lễ hội miền núi không hợp với ai muốn xem đủ các trò trong một buổi: nhiều nơi chỉ diễn một phần, có năm không diễn.