Bà Triệu: từ núi Nưa đến núi Tùng

Núi Nưa (còn gọi Ngàn Nưa) nằm ở vùng giáp ranh Triệu Sơn và Nông Cống cũ; đền Nưa nay thuộc xã Tân Ninh, được lập từ thị trấn Nưa, xã Thái Hòa và xã Vân Sơn. Theo Báo Văn hóa, đây là căn cứ nơi nghĩa quân tích trữ lương thực, vũ khí cho cuộc kháng chiến. Dưới chân núi, ngay cửa rừng, là đền Nưa, còn gọi đền Đức Vua Bà hay đền Bà Chúa Ngàn Nưa. Theo UBND xã Tân Ninh, đền được dựng lại vào năm Tự Đức thứ 5 do quan Cao Bá Đạt đứng ra.

Trên đỉnh núi là Am Tiên, được dân gian coi là một trong những "huyệt đạo" linh thiêng. Cụm núi Nưa – đền Nưa – Am Tiên được Bộ VHTTDL xếp hạng di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh quốc gia ngày 27/3/2009. Theo VnExpress (12/1/2026), khu Am Tiên trải trên khoảng 530 ha thuộc ba xã; đầu năm 2026 các công trình trái phép đã bị tháo dỡ, khu vực đóng cửa để chỉnh trang, và một dự án du lịch tâm linh lớn đang được triển khai với mốc hoàn thành dự kiến 2027–2030. Vì thế hiện trạng Am Tiên có thể thay đổi nhanh; nên hỏi trước khi lên.

Một hiện vật gắn với vùng núi này hiện nằm trong Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa: thanh kiếm ngắn bằng đồng tìm thấy ở chân núi Nưa, dài 46,5 cm, nặng 620 g, cán tạc hình người phụ nữ, nay là bảo vật quốc gia. Báo Thanh Hóa kể kiếm gắn với vùng khởi nghĩa của Bà Triệu; trang Visit Thanh Hóa xếp nó vào thời văn hóa Đông Sơn, khoảng 2.000 năm tuổi. Vì niên đại Đông Sơn sớm hơn thế kỷ III, hãy coi mối liên hệ giữa thanh kiếm và Bà Triệu là mối liên hệ về nơi chốn.

Lễ hội chính diễn ra vào tháng Hai âm lịch. Cục Di sản và Báo Văn hóa ghi thời gian từ 19 đến 22 tháng Hai; năm 2026, lễ hội cấp tỉnh được tổ chức từ 8 đến 10/4 dương lịch, tức 21–23 tháng Hai âm lịch, kỷ niệm 1.778 năm ngày mất của bà. Lễ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024.

Các nghi thức chính theo Báo Văn hóa gồm lễ mộc dục (tắm tượng), tế lễ với rước kiệu và đội tế nữ quan, tế Phụng Nghinh, rước bóng, và hội trận ở đình làng Phú Điền. Chúng tôi chỉ tóm tắt ở đây; lịch các lễ hội trong tỉnh xem ở trang lễ hội xứ Thanh.

Khu đền nằm sát quốc lộ 1A, khoảng 17 km phía bắc trung tâm Thanh Hóa, nên thường được ghé trên đường từ Hà Nội vào. Từ 26/2/2026, đền Bà Triệu và cụm núi Nưa – đền Nưa – Am Tiên miễn phí gửi xe. Chúng tôi chưa tìm thấy thông báo chính thức về giá vé hay giờ mở cửa của đền; nên hỏi ở cổng. Lên lăng núi Tùng phải leo bậc; không hợp với người khó leo dốc hoặc trời mưa. Dịp lễ hội tháng Hai rất đông; muốn xem kiến trúc yên tĩnh, chọn ngày thường.